
เจาะลึกการทำงานของทรานซิสเตอร์สวิตช์ทั้งสองรูปแบบที่พบได้บ่อยในวงจรอิเล็กทรอนิกส์
งานที่พบได้ทั่วไปอย่างหนึ่งของทรานซิสเตอร์คือการนำมาใช้เป็นสวิตช์เพื่อเปิดและปิดอุปกรณ์ โดยการใช้ทรานซิสเตอร์เป็นสวิตช์มีการจัดวงจรอยู่ 2 รูปแบบ ได้แก่ แบบ Low-side และแบบ High-side ตำแหน่งที่ติดตั้งทรานซิสเตอร์จะเป็นตัวกำหนดประเภทของวงจรและชื่อเรียกของวงจรนั้น ทั้งสองรูปแบบสามารถใช้ทรานซิสเตอร์ได้ทั้งชนิด BJT และ MOSFET
ในบทความนี้ ผมจะวาดแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ทั้งสองรูปแบบ อธิบายว่ารูปแบบใดจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) และเหตุผลที่ควรเลือกใช้แต่ละรูปแบบ หากคุณเพิ่งเริ่มเรียนรู้เกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ สามารถดูแหล่งข้อมูลเพิ่มเติมได้จากลิงก์ที่อยู่ด้านล่าง ผมได้รวบรวมวิดีโอที่จัดทำขึ้นเองและวิดีโอจากรายการ The Learning Circuit ของ element14 ไว้ด้วย ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลที่ช่วยแนะนำพื้นฐานเกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ได้เป็นอย่างดี
เมื่อเชื่อมต่อทรานซิสเตอร์ไว้ทางด้านกราวด์ หมายความว่าโหลดจะอยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับทรานซิสเตอร์ เนื่องจากทรานซิสเตอร์ทำหน้าที่เป็นสวิตช์ควบคุมเส้นทางกระแสไฟฟ้าจากโหลดลงสู่กราวด์ หรืออยู่ทางด้านต่ำ (Low-side) ของโหลด จึงเรียกวงจรนี้ว่า Low-side Switch
โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN หรือ MOSFET ชนิด N-Channel
สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด เมื่อใช้งานเป็นสวิตช์ BJT จะทำงานในโหมดอิ่มตัว (Saturation Mode) ซึ่งหมายถึงการจ่ายกระแสเบส (Base Current) ให้เพียงพอที่จะทำให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์
สำหรับ MOSFET ชนิด N-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด แม้ว่าคุณจะสามารถใช้ JFET ในวงจรนี้ได้ แต่ MOSFET แบบ Enhancement Mode จะเหมาะกับการใช้งานเป็นสวิตช์ทั่วไปมากกว่า เนื่องจากเป็นอุปกรณ์ที่ปกติอยู่ในสถานะปิดเมื่อไม่มีแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS)
วงจรสวิตช์แบบ High-side เป็นรูปแบบที่ตรงกันข้ามกับ Low-side Switch โดยทรานซิสเตอร์จะเชื่อมต่ออยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับโหลด เนื่องจากหลักการทำงานของทรานซิสเตอร์ การนำวงจรประเภทนี้ไปใช้งานร่วมกับ Arduino หรือ Raspberry Pi จึงอาจมีความซับซ้อนมากกว่าเล็กน้อย
โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel
สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เมื่อพิจารณาแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ชนิด NPN และ PNP จะเห็นว่า PNP อาจดูเหมือนถูกติดตั้งกลับด้าน อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับ NPN ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ต้องทำงานในบริเวณอิ่มตัว (Saturation Region) โดยต้องจ่ายกระแสเบสให้เพียงพอ เพื่อให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์
สำหรับ MOSFET ชนิด P-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เช่นเดียวกับวงจรแบบ Low-side คุณควรเลือกใช้ MOSFET แบบ Enhancement Mode โปรดทราบว่า MOSFET ชนิด P-Channel แบบ Depletion Mode พบได้ยากมากเมื่อเทียบกับชนิด N-Channel เนื่องจากมีการใช้งานในวงจรทั่วไปค่อนข้างจำกัด
วงจรด้านบนสามารถทำงานได้ดีเมื่อใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด P กับโหลดที่มีระดับแรงดันไฟฟ้าเท่ากับระดับแรงดันของสัญญาณที่ใช้ขับทรานซิสเตอร์ แม้ว่าลอจิกการทำงานจะกลับด้าน แต่ในด้านอื่น ๆ วงจรก็ยังทำงานได้ตามปกติ หากต้องการคำอธิบายโดยละเอียด สามารถอ่านบทความของผมเกี่ยวกับ P-Channel MOSFET Tutorial with only Positive Voltages
คุณจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าจากสัญญาณควบคุมไม่เพียงพอที่จะขับทรานซิสเตอร์ให้ทำงานตามข้อกำหนด โดยเฉพาะในกรณีที่แรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ ต่อไป เรามาดูกันว่าวงจรขับถูกนำมาใช้กับทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ Low-side และ High-side อย่างไร
วงจรขับทรานซิสเตอร์ (Transistor Driver Circuit) คือวงจรที่ใช้ควบคุมการทำงานของทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง วงจรนี้ไม่ใช่วงจร Darlington Pair แบบ BJT ซึ่งเป็นการจัดวงจร BJT ที่มีอัตราขยายกระแสสูง แต่ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์จะถูกนำมาใช้เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าของสัญญาณขับไม่สอดคล้องกับข้อกำหนดของทรานซิสเตอร์ที่ควบคุมโหลด ด้านล่างนี้เป็นตัวอย่าง 2 กรณีที่คุณอาจจำเป็นต้องใช้ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์ อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่กรณีทั้งหมดที่จำเป็นต้องใช้ หากคุณทราบตัวอย่างอื่น ๆ หรือสงสัยว่าวงจรของคุณจำเป็นต้องใช้ไดรเวอร์หรือไม่ สามารถแสดงความคิดเห็นไว้ได้
MOSFET ที่รองรับกระแสสูงบางรุ่นอาจต้องการแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS) ที่สูงขึ้นเพื่อให้ทำงานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ แม้ว่าแรงดันไฟฟ้า 5 โวลต์จากขา GPIO ของ Arduino อาจเพียงพอที่จะทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแส แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าแรงดันดังกล่าวจะเพียงพอสำหรับการเปิด MOSFET อย่างเต็มที่ ค่าแรงดันเกณฑ์ VGS(th) เป็นเพียงค่าแรงดันที่ทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแสในระดับต่ำตามเงื่อนไขการทดสอบที่กำหนดเท่านั้น ดังนั้น คุณควรตรวจสอบค่า RDS(on) ที่แรงดันเกต-ซอร์สระดับนั้นโดยเฉพาะ หาก MOSFET ยังเปิดทำงานได้ไม่เต็มที่ ค่า RDS(on) อาจยังคงสูงอยู่ ซึ่งจะทำให้เกิดการสูญเสียกำลังไฟฟ้าและจำกัดกระแสไฟฟ้าที่สามารถรองรับได้
การใช้ทรานซิสเตอร์ NPN เป็นไดรเวอร์ร่วมกับ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel เป็นวิธีที่พบได้ทั่วไปเมื่อแรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ หากไม่มีวงจรขับ ทรานซิสเตอร์อาจไม่สามารถปิดการทำงานได้อย่างถูกต้องในบางรูปแบบของวงจร โดยวงจรขับจะช่วยปรับระดับแรงดันไฟฟ้าที่ใช้ควบคุมทรานซิสเตอร์ให้เหมาะสม เช่น ในวงจร High-side ที่ใช้ทรานซิสเตอร์ PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel ทรานซิสเตอร์ NPN สามารถใช้ดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตลงสู่กราวด์เพื่อเปิดทรานซิสเตอร์ได้ เมื่อปิดวงจรขับ ตัวต้านทาน Pull-up จะดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตให้กลับไปใกล้เคียงกับแรงดันที่ขา Emitter หรือ Source ทำให้แรงดัน VBE หรือ VGS เข้าใกล้ศูนย์และปิดทรานซิสเตอร์ ตัวอย่างหนึ่งคือบทความสอนการใช้ PWM a PC fan ซึ่งแสดงให้เห็นการใช้ Arduino ควบคุมพัดลม 12 โวลต์ผ่านทรานซิสเตอร์ PNP
สำหรับทรานซิสเตอร์ทั้งชนิด BJT และ MOSFET โดยทั่วไปทรานซิสเตอร์ชนิด P-Type จะมีความต้านทานสูงกว่า (หรือรองรับกระแสไฟฟ้าได้น้อยกว่า) ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ด้วยเหตุนี้ บางคนจึงอาจสรุปว่าควรใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ในการจัดวงจรแบบ Low-side เสมอ
อย่างไรก็ตาม ลองพิจารณาการทำงานของวงจรทั้งสองประเภทให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น สวิตช์แบบ Low-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับกราวด์ ในขณะที่สวิตช์แบบ High-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า โดยทั่วไป การคงการเชื่อมต่อกราวด์ไว้ตลอดเวลาและใช้การตัดต่อที่แหล่งจ่ายไฟแทนจะช่วยรักษาระดับกราวด์อ้างอิงของอุปกรณ์ได้ดีกว่า เหตุผลประการหนึ่งคือ แม้ว่าทรานซิสเตอร์จะเปิดทำงานอย่างเต็มที่แล้ว แต่ก็ยังคงมีแรงดันตกคร่อมอยู่เล็กน้อย หากใช้สวิตช์แบบ Low-side แรงดันตกคร่อมนี้อาจทำให้จุดกราวด์ของโหลดมีระดับแรงดันสูงกว่ากราวด์ของระบบเล็กน้อย ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อวงจรที่ต้องการกราวด์อ้างอิงร่วมกัน เช่น วงจรไมโครคอนโทรลเลอร์ ดังนั้น การใช้สวิตช์แบบ High-side จึงเหมาะสมกว่าในกรณีที่ต้องการคงการเชื่อมต่อกราวด์ของโหลดไว้กับกราวด์ของระบบตลอดเวลา
ตามหลักการง่าย ๆ หากคุณต้องการเพียงแค่เปิดและปิดอุปกรณ์ สวิตช์แบบ Low-side ก็เป็นทางเลือกที่เรียบง่ายและเหมาะสม อย่างไรก็ตาม หากคุณต้องการจ่ายไฟให้กับวงจรทั้งวงจรหรืออุปกรณ์ที่ต้องการคงกราวด์อ้างอิงร่วมกับระบบ คุณควรพิจารณาเลือกใช้สวิตช์แบบ High-side
นอกจากนี้ ยังมีอุปกรณ์สำเร็จรูปที่เรียกว่า "Load Switches" ซึ่งเป็น IC ที่รวมทรานซิสเตอร์ MOSFET และวงจรควบคุมไว้ภายใน โดยอาจใช้ MOSFET ชนิด P-Channel หรือ N-Channel ขึ้นอยู่กับการออกแบบของอุปกรณ์ จึงช่วยลดความจำเป็นในการใช้วงจรขับภายนอกเพิ่มเติม