การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

เจาะลึกการทำงานของทรานซิสเตอร์สวิตช์ทั้งสองรูปแบบที่พบได้บ่อยในวงจรอิเล็กทรอนิกส์

การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

งานที่พบได้ทั่วไปอย่างหนึ่งของทรานซิสเตอร์คือการนำมาใช้เป็นสวิตช์เพื่อเปิดและปิดอุปกรณ์ โดยการใช้ทรานซิสเตอร์เป็นสวิตช์มีการจัดวงจรอยู่ 2 รูปแบบ ได้แก่ แบบ Low-side และแบบ High-side ตำแหน่งที่ติดตั้งทรานซิสเตอร์จะเป็นตัวกำหนดประเภทของวงจรและชื่อเรียกของวงจรนั้น ทั้งสองรูปแบบสามารถใช้ทรานซิสเตอร์ได้ทั้งชนิด BJT และ MOSFET

ในบทความนี้ ผมจะวาดแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ทั้งสองรูปแบบ อธิบายว่ารูปแบบใดจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) และเหตุผลที่ควรเลือกใช้แต่ละรูปแบบ หากคุณเพิ่งเริ่มเรียนรู้เกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ สามารถดูแหล่งข้อมูลเพิ่มเติมได้จากลิงก์ที่อยู่ด้านล่าง ผมได้รวบรวมวิดีโอที่จัดทำขึ้นเองและวิดีโอจากรายการ The Learning Circuit ของ element14 ไว้ด้วย ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลที่ช่วยแนะนำพื้นฐานเกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ได้เป็นอย่างดี

การจัดวงจรทรานซิสเตอร์แบบ Low-side

เมื่อเชื่อมต่อทรานซิสเตอร์ไว้ทางด้านกราวด์ หมายความว่าโหลดจะอยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับทรานซิสเตอร์ เนื่องจากทรานซิสเตอร์ทำหน้าที่เป็นสวิตช์ควบคุมเส้นทางกระแสไฟฟ้าจากโหลดลงสู่กราวด์ หรืออยู่ทางด้านต่ำ (Low-side) ของโหลด จึงเรียกวงจรนี้ว่า Low-side Switch

โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN หรือ MOSFET ชนิด N-Channel

สวิตช์ด้าน Low-side โดยใช้ FET สำหรับดึงแรงดันลง (Pull-down)

สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด เมื่อใช้งานเป็นสวิตช์ BJT จะทำงานในโหมดอิ่มตัว (Saturation Mode) ซึ่งหมายถึงการจ่ายกระแสเบส (Base Current) ให้เพียงพอที่จะทำให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์

สำหรับ MOSFET ชนิด N-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด แม้ว่าคุณจะสามารถใช้ JFET ในวงจรนี้ได้ แต่ MOSFET แบบ Enhancement Mode จะเหมาะกับการใช้งานเป็นสวิตช์ทั่วไปมากกว่า เนื่องจากเป็นอุปกรณ์ที่ปกติอยู่ในสถานะปิดเมื่อไม่มีแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS)

ทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ High-side

วงจรสวิตช์แบบ High-side เป็นรูปแบบที่ตรงกันข้ามกับ Low-side Switch โดยทรานซิสเตอร์จะเชื่อมต่ออยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับโหลด เนื่องจากหลักการทำงานของทรานซิสเตอร์ การนำวงจรประเภทนี้ไปใช้งานร่วมกับ Arduino หรือ Raspberry Pi จึงอาจมีความซับซ้อนมากกว่าเล็กน้อย

โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel

สวิตช์ด้าน High-side โดยใช้ FET สำหรับดึงแรงดันขึ้น (Pull-up)

สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เมื่อพิจารณาแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ชนิด NPN และ PNP จะเห็นว่า PNP อาจดูเหมือนถูกติดตั้งกลับด้าน อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับ NPN ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ต้องทำงานในบริเวณอิ่มตัว (Saturation Region) โดยต้องจ่ายกระแสเบสให้เพียงพอ เพื่อให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์

สำหรับ MOSFET ชนิด P-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เช่นเดียวกับวงจรแบบ Low-side คุณควรเลือกใช้ MOSFET แบบ Enhancement Mode โปรดทราบว่า MOSFET ชนิด P-Channel แบบ Depletion Mode พบได้ยากมากเมื่อเทียบกับชนิด N-Channel เนื่องจากมีการใช้งานในวงจรทั่วไปค่อนข้างจำกัด

MOSFET แบบ P-Channel ที่มีแรงดันโหลดเท่ากัน

วงจรด้านบนสามารถทำงานได้ดีเมื่อใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด P กับโหลดที่มีระดับแรงดันไฟฟ้าเท่ากับระดับแรงดันของสัญญาณที่ใช้ขับทรานซิสเตอร์ แม้ว่าลอจิกการทำงานจะกลับด้าน แต่ในด้านอื่น ๆ วงจรก็ยังทำงานได้ตามปกติ หากต้องการคำอธิบายโดยละเอียด สามารถอ่านบทความของผมเกี่ยวกับ P-Channel MOSFET Tutorial with only Positive Voltages

คุณจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าจากสัญญาณควบคุมไม่เพียงพอที่จะขับทรานซิสเตอร์ให้ทำงานตามข้อกำหนด โดยเฉพาะในกรณีที่แรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ ต่อไป เรามาดูกันว่าวงจรขับถูกนำมาใช้กับทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ Low-side และ High-side อย่างไร

การใช้ทรานซิสเตอร์ตัวหนึ่งขับทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง

วงจรขับทรานซิสเตอร์ (Transistor Driver Circuit) คือวงจรที่ใช้ควบคุมการทำงานของทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง วงจรนี้ไม่ใช่วงจร Darlington Pair แบบ BJT ซึ่งเป็นการจัดวงจร BJT ที่มีอัตราขยายกระแสสูง แต่ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์จะถูกนำมาใช้เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าของสัญญาณขับไม่สอดคล้องกับข้อกำหนดของทรานซิสเตอร์ที่ควบคุมโหลด ด้านล่างนี้เป็นตัวอย่าง 2 กรณีที่คุณอาจจำเป็นต้องใช้ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์ อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่กรณีทั้งหมดที่จำเป็นต้องใช้ หากคุณทราบตัวอย่างอื่น ๆ หรือสงสัยว่าวงจรของคุณจำเป็นต้องใช้ไดรเวอร์หรือไม่ สามารถแสดงความคิดเห็นไว้ได้

ตัวอย่างวงจรขับทรานซิสเตอร์

MOSFET ที่รองรับกระแสสูงบางรุ่นอาจต้องการแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS) ที่สูงขึ้นเพื่อให้ทำงานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ แม้ว่าแรงดันไฟฟ้า 5 โวลต์จากขา GPIO ของ Arduino อาจเพียงพอที่จะทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแส แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าแรงดันดังกล่าวจะเพียงพอสำหรับการเปิด MOSFET อย่างเต็มที่ ค่าแรงดันเกณฑ์ VGS(th) เป็นเพียงค่าแรงดันที่ทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแสในระดับต่ำตามเงื่อนไขการทดสอบที่กำหนดเท่านั้น ดังนั้น คุณควรตรวจสอบค่า RDS(on) ที่แรงดันเกต-ซอร์สระดับนั้นโดยเฉพาะ หาก MOSFET ยังเปิดทำงานได้ไม่เต็มที่ ค่า RDS(on) อาจยังคงสูงอยู่ ซึ่งจะทำให้เกิดการสูญเสียกำลังไฟฟ้าและจำกัดกระแสไฟฟ้าที่สามารถรองรับได้

การใช้ทรานซิสเตอร์ NPN เป็นไดรเวอร์ร่วมกับ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel เป็นวิธีที่พบได้ทั่วไปเมื่อแรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ หากไม่มีวงจรขับ ทรานซิสเตอร์อาจไม่สามารถปิดการทำงานได้อย่างถูกต้องในบางรูปแบบของวงจร โดยวงจรขับจะช่วยปรับระดับแรงดันไฟฟ้าที่ใช้ควบคุมทรานซิสเตอร์ให้เหมาะสม เช่น ในวงจร High-side ที่ใช้ทรานซิสเตอร์ PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel ทรานซิสเตอร์ NPN สามารถใช้ดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตลงสู่กราวด์เพื่อเปิดทรานซิสเตอร์ได้ เมื่อปิดวงจรขับ ตัวต้านทาน Pull-up จะดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตให้กลับไปใกล้เคียงกับแรงดันที่ขา Emitter หรือ Source ทำให้แรงดัน VBE หรือ VGS เข้าใกล้ศูนย์และปิดทรานซิสเตอร์ ตัวอย่างหนึ่งคือบทความสอนการใช้ PWM a PC fan ซึ่งแสดงให้เห็นการใช้ Arduino ควบคุมพัดลม 12 โวลต์ผ่านทรานซิสเตอร์ PNP

ทำไมจึงต้องใช้ทรานซิสเตอร์แบบ High-side?

สำหรับทรานซิสเตอร์ทั้งชนิด BJT และ MOSFET โดยทั่วไปทรานซิสเตอร์ชนิด P-Type จะมีความต้านทานสูงกว่า (หรือรองรับกระแสไฟฟ้าได้น้อยกว่า) ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ด้วยเหตุนี้ บางคนจึงอาจสรุปว่าควรใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ในการจัดวงจรแบบ Low-side เสมอ

อย่างไรก็ตาม ลองพิจารณาการทำงานของวงจรทั้งสองประเภทให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น สวิตช์แบบ Low-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับกราวด์ ในขณะที่สวิตช์แบบ High-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า โดยทั่วไป การคงการเชื่อมต่อกราวด์ไว้ตลอดเวลาและใช้การตัดต่อที่แหล่งจ่ายไฟแทนจะช่วยรักษาระดับกราวด์อ้างอิงของอุปกรณ์ได้ดีกว่า เหตุผลประการหนึ่งคือ แม้ว่าทรานซิสเตอร์จะเปิดทำงานอย่างเต็มที่แล้ว แต่ก็ยังคงมีแรงดันตกคร่อมอยู่เล็กน้อย หากใช้สวิตช์แบบ Low-side แรงดันตกคร่อมนี้อาจทำให้จุดกราวด์ของโหลดมีระดับแรงดันสูงกว่ากราวด์ของระบบเล็กน้อย ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อวงจรที่ต้องการกราวด์อ้างอิงร่วมกัน เช่น วงจรไมโครคอนโทรลเลอร์ ดังนั้น การใช้สวิตช์แบบ High-side จึงเหมาะสมกว่าในกรณีที่ต้องการคงการเชื่อมต่อกราวด์ของโหลดไว้กับกราวด์ของระบบตลอดเวลา

ตามหลักการง่าย ๆ หากคุณต้องการเพียงแค่เปิดและปิดอุปกรณ์ สวิตช์แบบ Low-side ก็เป็นทางเลือกที่เรียบง่ายและเหมาะสม อย่างไรก็ตาม หากคุณต้องการจ่ายไฟให้กับวงจรทั้งวงจรหรืออุปกรณ์ที่ต้องการคงกราวด์อ้างอิงร่วมกับระบบ คุณควรพิจารณาเลือกใช้สวิตช์แบบ High-side

นอกจากนี้ ยังมีอุปกรณ์สำเร็จรูปที่เรียกว่า "Load Switches" ซึ่งเป็น IC ที่รวมทรานซิสเตอร์ MOSFET และวงจรควบคุมไว้ภายใน โดยอาจใช้ MOSFET ชนิด P-Channel หรือ N-Channel ขึ้นอยู่กับการออกแบบของอุปกรณ์ จึงช่วยลดความจำเป็นในการใช้วงจรขับภายนอกเพิ่มเติม

บทความที่เกี่ยวข้อง

การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

เจาะลึกการทำงานของทรานซิสเตอร์สวิตช์ทั้งสองรูปแบบที่พบได้บ่อยในวงจรอิเล็กทรอนิกส์

นักเขียนบทความ
by 
นักเขียนบทความ
การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

เจาะลึกการทำงานของทรานซิสเตอร์สวิตช์ทั้งสองรูปแบบที่พบได้บ่อยในวงจรอิเล็กทรอนิกส์

งานที่พบได้ทั่วไปอย่างหนึ่งของทรานซิสเตอร์คือการนำมาใช้เป็นสวิตช์เพื่อเปิดและปิดอุปกรณ์ โดยการใช้ทรานซิสเตอร์เป็นสวิตช์มีการจัดวงจรอยู่ 2 รูปแบบ ได้แก่ แบบ Low-side และแบบ High-side ตำแหน่งที่ติดตั้งทรานซิสเตอร์จะเป็นตัวกำหนดประเภทของวงจรและชื่อเรียกของวงจรนั้น ทั้งสองรูปแบบสามารถใช้ทรานซิสเตอร์ได้ทั้งชนิด BJT และ MOSFET

ในบทความนี้ ผมจะวาดแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ทั้งสองรูปแบบ อธิบายว่ารูปแบบใดจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) และเหตุผลที่ควรเลือกใช้แต่ละรูปแบบ หากคุณเพิ่งเริ่มเรียนรู้เกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ สามารถดูแหล่งข้อมูลเพิ่มเติมได้จากลิงก์ที่อยู่ด้านล่าง ผมได้รวบรวมวิดีโอที่จัดทำขึ้นเองและวิดีโอจากรายการ The Learning Circuit ของ element14 ไว้ด้วย ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลที่ช่วยแนะนำพื้นฐานเกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ได้เป็นอย่างดี

การจัดวงจรทรานซิสเตอร์แบบ Low-side

เมื่อเชื่อมต่อทรานซิสเตอร์ไว้ทางด้านกราวด์ หมายความว่าโหลดจะอยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับทรานซิสเตอร์ เนื่องจากทรานซิสเตอร์ทำหน้าที่เป็นสวิตช์ควบคุมเส้นทางกระแสไฟฟ้าจากโหลดลงสู่กราวด์ หรืออยู่ทางด้านต่ำ (Low-side) ของโหลด จึงเรียกวงจรนี้ว่า Low-side Switch

โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN หรือ MOSFET ชนิด N-Channel

สวิตช์ด้าน Low-side โดยใช้ FET สำหรับดึงแรงดันลง (Pull-down)

สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด เมื่อใช้งานเป็นสวิตช์ BJT จะทำงานในโหมดอิ่มตัว (Saturation Mode) ซึ่งหมายถึงการจ่ายกระแสเบส (Base Current) ให้เพียงพอที่จะทำให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์

สำหรับ MOSFET ชนิด N-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด แม้ว่าคุณจะสามารถใช้ JFET ในวงจรนี้ได้ แต่ MOSFET แบบ Enhancement Mode จะเหมาะกับการใช้งานเป็นสวิตช์ทั่วไปมากกว่า เนื่องจากเป็นอุปกรณ์ที่ปกติอยู่ในสถานะปิดเมื่อไม่มีแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS)

ทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ High-side

วงจรสวิตช์แบบ High-side เป็นรูปแบบที่ตรงกันข้ามกับ Low-side Switch โดยทรานซิสเตอร์จะเชื่อมต่ออยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับโหลด เนื่องจากหลักการทำงานของทรานซิสเตอร์ การนำวงจรประเภทนี้ไปใช้งานร่วมกับ Arduino หรือ Raspberry Pi จึงอาจมีความซับซ้อนมากกว่าเล็กน้อย

โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel

สวิตช์ด้าน High-side โดยใช้ FET สำหรับดึงแรงดันขึ้น (Pull-up)

สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เมื่อพิจารณาแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ชนิด NPN และ PNP จะเห็นว่า PNP อาจดูเหมือนถูกติดตั้งกลับด้าน อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับ NPN ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ต้องทำงานในบริเวณอิ่มตัว (Saturation Region) โดยต้องจ่ายกระแสเบสให้เพียงพอ เพื่อให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์

สำหรับ MOSFET ชนิด P-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เช่นเดียวกับวงจรแบบ Low-side คุณควรเลือกใช้ MOSFET แบบ Enhancement Mode โปรดทราบว่า MOSFET ชนิด P-Channel แบบ Depletion Mode พบได้ยากมากเมื่อเทียบกับชนิด N-Channel เนื่องจากมีการใช้งานในวงจรทั่วไปค่อนข้างจำกัด

MOSFET แบบ P-Channel ที่มีแรงดันโหลดเท่ากัน

วงจรด้านบนสามารถทำงานได้ดีเมื่อใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด P กับโหลดที่มีระดับแรงดันไฟฟ้าเท่ากับระดับแรงดันของสัญญาณที่ใช้ขับทรานซิสเตอร์ แม้ว่าลอจิกการทำงานจะกลับด้าน แต่ในด้านอื่น ๆ วงจรก็ยังทำงานได้ตามปกติ หากต้องการคำอธิบายโดยละเอียด สามารถอ่านบทความของผมเกี่ยวกับ P-Channel MOSFET Tutorial with only Positive Voltages

คุณจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าจากสัญญาณควบคุมไม่เพียงพอที่จะขับทรานซิสเตอร์ให้ทำงานตามข้อกำหนด โดยเฉพาะในกรณีที่แรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ ต่อไป เรามาดูกันว่าวงจรขับถูกนำมาใช้กับทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ Low-side และ High-side อย่างไร

การใช้ทรานซิสเตอร์ตัวหนึ่งขับทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง

วงจรขับทรานซิสเตอร์ (Transistor Driver Circuit) คือวงจรที่ใช้ควบคุมการทำงานของทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง วงจรนี้ไม่ใช่วงจร Darlington Pair แบบ BJT ซึ่งเป็นการจัดวงจร BJT ที่มีอัตราขยายกระแสสูง แต่ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์จะถูกนำมาใช้เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าของสัญญาณขับไม่สอดคล้องกับข้อกำหนดของทรานซิสเตอร์ที่ควบคุมโหลด ด้านล่างนี้เป็นตัวอย่าง 2 กรณีที่คุณอาจจำเป็นต้องใช้ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์ อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่กรณีทั้งหมดที่จำเป็นต้องใช้ หากคุณทราบตัวอย่างอื่น ๆ หรือสงสัยว่าวงจรของคุณจำเป็นต้องใช้ไดรเวอร์หรือไม่ สามารถแสดงความคิดเห็นไว้ได้

ตัวอย่างวงจรขับทรานซิสเตอร์

MOSFET ที่รองรับกระแสสูงบางรุ่นอาจต้องการแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS) ที่สูงขึ้นเพื่อให้ทำงานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ แม้ว่าแรงดันไฟฟ้า 5 โวลต์จากขา GPIO ของ Arduino อาจเพียงพอที่จะทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแส แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าแรงดันดังกล่าวจะเพียงพอสำหรับการเปิด MOSFET อย่างเต็มที่ ค่าแรงดันเกณฑ์ VGS(th) เป็นเพียงค่าแรงดันที่ทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแสในระดับต่ำตามเงื่อนไขการทดสอบที่กำหนดเท่านั้น ดังนั้น คุณควรตรวจสอบค่า RDS(on) ที่แรงดันเกต-ซอร์สระดับนั้นโดยเฉพาะ หาก MOSFET ยังเปิดทำงานได้ไม่เต็มที่ ค่า RDS(on) อาจยังคงสูงอยู่ ซึ่งจะทำให้เกิดการสูญเสียกำลังไฟฟ้าและจำกัดกระแสไฟฟ้าที่สามารถรองรับได้

การใช้ทรานซิสเตอร์ NPN เป็นไดรเวอร์ร่วมกับ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel เป็นวิธีที่พบได้ทั่วไปเมื่อแรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ หากไม่มีวงจรขับ ทรานซิสเตอร์อาจไม่สามารถปิดการทำงานได้อย่างถูกต้องในบางรูปแบบของวงจร โดยวงจรขับจะช่วยปรับระดับแรงดันไฟฟ้าที่ใช้ควบคุมทรานซิสเตอร์ให้เหมาะสม เช่น ในวงจร High-side ที่ใช้ทรานซิสเตอร์ PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel ทรานซิสเตอร์ NPN สามารถใช้ดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตลงสู่กราวด์เพื่อเปิดทรานซิสเตอร์ได้ เมื่อปิดวงจรขับ ตัวต้านทาน Pull-up จะดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตให้กลับไปใกล้เคียงกับแรงดันที่ขา Emitter หรือ Source ทำให้แรงดัน VBE หรือ VGS เข้าใกล้ศูนย์และปิดทรานซิสเตอร์ ตัวอย่างหนึ่งคือบทความสอนการใช้ PWM a PC fan ซึ่งแสดงให้เห็นการใช้ Arduino ควบคุมพัดลม 12 โวลต์ผ่านทรานซิสเตอร์ PNP

ทำไมจึงต้องใช้ทรานซิสเตอร์แบบ High-side?

สำหรับทรานซิสเตอร์ทั้งชนิด BJT และ MOSFET โดยทั่วไปทรานซิสเตอร์ชนิด P-Type จะมีความต้านทานสูงกว่า (หรือรองรับกระแสไฟฟ้าได้น้อยกว่า) ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ด้วยเหตุนี้ บางคนจึงอาจสรุปว่าควรใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ในการจัดวงจรแบบ Low-side เสมอ

อย่างไรก็ตาม ลองพิจารณาการทำงานของวงจรทั้งสองประเภทให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น สวิตช์แบบ Low-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับกราวด์ ในขณะที่สวิตช์แบบ High-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า โดยทั่วไป การคงการเชื่อมต่อกราวด์ไว้ตลอดเวลาและใช้การตัดต่อที่แหล่งจ่ายไฟแทนจะช่วยรักษาระดับกราวด์อ้างอิงของอุปกรณ์ได้ดีกว่า เหตุผลประการหนึ่งคือ แม้ว่าทรานซิสเตอร์จะเปิดทำงานอย่างเต็มที่แล้ว แต่ก็ยังคงมีแรงดันตกคร่อมอยู่เล็กน้อย หากใช้สวิตช์แบบ Low-side แรงดันตกคร่อมนี้อาจทำให้จุดกราวด์ของโหลดมีระดับแรงดันสูงกว่ากราวด์ของระบบเล็กน้อย ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อวงจรที่ต้องการกราวด์อ้างอิงร่วมกัน เช่น วงจรไมโครคอนโทรลเลอร์ ดังนั้น การใช้สวิตช์แบบ High-side จึงเหมาะสมกว่าในกรณีที่ต้องการคงการเชื่อมต่อกราวด์ของโหลดไว้กับกราวด์ของระบบตลอดเวลา

ตามหลักการง่าย ๆ หากคุณต้องการเพียงแค่เปิดและปิดอุปกรณ์ สวิตช์แบบ Low-side ก็เป็นทางเลือกที่เรียบง่ายและเหมาะสม อย่างไรก็ตาม หากคุณต้องการจ่ายไฟให้กับวงจรทั้งวงจรหรืออุปกรณ์ที่ต้องการคงกราวด์อ้างอิงร่วมกับระบบ คุณควรพิจารณาเลือกใช้สวิตช์แบบ High-side

นอกจากนี้ ยังมีอุปกรณ์สำเร็จรูปที่เรียกว่า "Load Switches" ซึ่งเป็น IC ที่รวมทรานซิสเตอร์ MOSFET และวงจรควบคุมไว้ภายใน โดยอาจใช้ MOSFET ชนิด P-Channel หรือ N-Channel ขึ้นอยู่กับการออกแบบของอุปกรณ์ จึงช่วยลดความจำเป็นในการใช้วงจรขับภายนอกเพิ่มเติม

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse varius enim in eros elementum tristique. Duis cursus, mi quis viverra ornare, eros dolor interdum nulla, ut commodo diam libero vitae erat. Aenean faucibus nibh et justo cursus id rutrum lorem imperdiet. Nunc ut sem vitae risus tristique posuere.

การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

การสวิตช์ด้วยทรานซิสเตอร์แบบ Low side และ High side

เจาะลึกการทำงานของทรานซิสเตอร์สวิตช์ทั้งสองรูปแบบที่พบได้บ่อยในวงจรอิเล็กทรอนิกส์

Lorem ipsum dolor amet consectetur adipiscing elit tortor massa arcu non.

งานที่พบได้ทั่วไปอย่างหนึ่งของทรานซิสเตอร์คือการนำมาใช้เป็นสวิตช์เพื่อเปิดและปิดอุปกรณ์ โดยการใช้ทรานซิสเตอร์เป็นสวิตช์มีการจัดวงจรอยู่ 2 รูปแบบ ได้แก่ แบบ Low-side และแบบ High-side ตำแหน่งที่ติดตั้งทรานซิสเตอร์จะเป็นตัวกำหนดประเภทของวงจรและชื่อเรียกของวงจรนั้น ทั้งสองรูปแบบสามารถใช้ทรานซิสเตอร์ได้ทั้งชนิด BJT และ MOSFET

ในบทความนี้ ผมจะวาดแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ทั้งสองรูปแบบ อธิบายว่ารูปแบบใดจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) และเหตุผลที่ควรเลือกใช้แต่ละรูปแบบ หากคุณเพิ่งเริ่มเรียนรู้เกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ สามารถดูแหล่งข้อมูลเพิ่มเติมได้จากลิงก์ที่อยู่ด้านล่าง ผมได้รวบรวมวิดีโอที่จัดทำขึ้นเองและวิดีโอจากรายการ The Learning Circuit ของ element14 ไว้ด้วย ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลที่ช่วยแนะนำพื้นฐานเกี่ยวกับทรานซิสเตอร์ได้เป็นอย่างดี

การจัดวงจรทรานซิสเตอร์แบบ Low-side

เมื่อเชื่อมต่อทรานซิสเตอร์ไว้ทางด้านกราวด์ หมายความว่าโหลดจะอยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับทรานซิสเตอร์ เนื่องจากทรานซิสเตอร์ทำหน้าที่เป็นสวิตช์ควบคุมเส้นทางกระแสไฟฟ้าจากโหลดลงสู่กราวด์ หรืออยู่ทางด้านต่ำ (Low-side) ของโหลด จึงเรียกวงจรนี้ว่า Low-side Switch

โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN หรือ MOSFET ชนิด N-Channel

สวิตช์ด้าน Low-side โดยใช้ FET สำหรับดึงแรงดันลง (Pull-down)

สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด NPN ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด เมื่อใช้งานเป็นสวิตช์ BJT จะทำงานในโหมดอิ่มตัว (Saturation Mode) ซึ่งหมายถึงการจ่ายกระแสเบส (Base Current) ให้เพียงพอที่จะทำให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์

สำหรับ MOSFET ชนิด N-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับกราวด์ ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านลบของโหลด แม้ว่าคุณจะสามารถใช้ JFET ในวงจรนี้ได้ แต่ MOSFET แบบ Enhancement Mode จะเหมาะกับการใช้งานเป็นสวิตช์ทั่วไปมากกว่า เนื่องจากเป็นอุปกรณ์ที่ปกติอยู่ในสถานะปิดเมื่อไม่มีแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS)

ทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ High-side

วงจรสวิตช์แบบ High-side เป็นรูปแบบที่ตรงกันข้ามกับ Low-side Switch โดยทรานซิสเตอร์จะเชื่อมต่ออยู่ระหว่างแหล่งจ่ายแรงดัน +V กับโหลด เนื่องจากหลักการทำงานของทรานซิสเตอร์ การนำวงจรประเภทนี้ไปใช้งานร่วมกับ Arduino หรือ Raspberry Pi จึงอาจมีความซับซ้อนมากกว่าเล็กน้อย

โดยทั่วไป วงจรประเภทนี้จะใช้ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel

สวิตช์ด้าน High-side โดยใช้ FET สำหรับดึงแรงดันขึ้น (Pull-up)

สำหรับทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ขา Emitter จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Collector จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เมื่อพิจารณาแผนผังวงจรของทรานซิสเตอร์ชนิด NPN และ PNP จะเห็นว่า PNP อาจดูเหมือนถูกติดตั้งกลับด้าน อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับ NPN ทรานซิสเตอร์ BJT ชนิด PNP ต้องทำงานในบริเวณอิ่มตัว (Saturation Region) โดยต้องจ่ายกระแสเบสให้เพียงพอ เพื่อให้ทรานซิสเตอร์นำกระแสได้อย่างเต็มที่ในฐานะสวิตช์

สำหรับ MOSFET ชนิด P-Channel ขา Source จะเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า ส่วนขา Drain จะเชื่อมต่อกับด้านบวกของโหลด เช่นเดียวกับวงจรแบบ Low-side คุณควรเลือกใช้ MOSFET แบบ Enhancement Mode โปรดทราบว่า MOSFET ชนิด P-Channel แบบ Depletion Mode พบได้ยากมากเมื่อเทียบกับชนิด N-Channel เนื่องจากมีการใช้งานในวงจรทั่วไปค่อนข้างจำกัด

MOSFET แบบ P-Channel ที่มีแรงดันโหลดเท่ากัน

วงจรด้านบนสามารถทำงานได้ดีเมื่อใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด P กับโหลดที่มีระดับแรงดันไฟฟ้าเท่ากับระดับแรงดันของสัญญาณที่ใช้ขับทรานซิสเตอร์ แม้ว่าลอจิกการทำงานจะกลับด้าน แต่ในด้านอื่น ๆ วงจรก็ยังทำงานได้ตามปกติ หากต้องการคำอธิบายโดยละเอียด สามารถอ่านบทความของผมเกี่ยวกับ P-Channel MOSFET Tutorial with only Positive Voltages

คุณจำเป็นต้องใช้วงจรขับ (Driver) เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าจากสัญญาณควบคุมไม่เพียงพอที่จะขับทรานซิสเตอร์ให้ทำงานตามข้อกำหนด โดยเฉพาะในกรณีที่แรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ ต่อไป เรามาดูกันว่าวงจรขับถูกนำมาใช้กับทรานซิสเตอร์สวิตช์แบบ Low-side และ High-side อย่างไร

การใช้ทรานซิสเตอร์ตัวหนึ่งขับทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง

วงจรขับทรานซิสเตอร์ (Transistor Driver Circuit) คือวงจรที่ใช้ควบคุมการทำงานของทรานซิสเตอร์อีกตัวหนึ่ง วงจรนี้ไม่ใช่วงจร Darlington Pair แบบ BJT ซึ่งเป็นการจัดวงจร BJT ที่มีอัตราขยายกระแสสูง แต่ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์จะถูกนำมาใช้เมื่อระดับแรงดันไฟฟ้าหรือกระแสไฟฟ้าของสัญญาณขับไม่สอดคล้องกับข้อกำหนดของทรานซิสเตอร์ที่ควบคุมโหลด ด้านล่างนี้เป็นตัวอย่าง 2 กรณีที่คุณอาจจำเป็นต้องใช้ทรานซิสเตอร์ไดรเวอร์ อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่กรณีทั้งหมดที่จำเป็นต้องใช้ หากคุณทราบตัวอย่างอื่น ๆ หรือสงสัยว่าวงจรของคุณจำเป็นต้องใช้ไดรเวอร์หรือไม่ สามารถแสดงความคิดเห็นไว้ได้

ตัวอย่างวงจรขับทรานซิสเตอร์

MOSFET ที่รองรับกระแสสูงบางรุ่นอาจต้องการแรงดันเกต-ซอร์ส (VGS) ที่สูงขึ้นเพื่อให้ทำงานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ แม้ว่าแรงดันไฟฟ้า 5 โวลต์จากขา GPIO ของ Arduino อาจเพียงพอที่จะทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแส แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าแรงดันดังกล่าวจะเพียงพอสำหรับการเปิด MOSFET อย่างเต็มที่ ค่าแรงดันเกณฑ์ VGS(th) เป็นเพียงค่าแรงดันที่ทำให้ MOSFET เริ่มนำกระแสในระดับต่ำตามเงื่อนไขการทดสอบที่กำหนดเท่านั้น ดังนั้น คุณควรตรวจสอบค่า RDS(on) ที่แรงดันเกต-ซอร์สระดับนั้นโดยเฉพาะ หาก MOSFET ยังเปิดทำงานได้ไม่เต็มที่ ค่า RDS(on) อาจยังคงสูงอยู่ ซึ่งจะทำให้เกิดการสูญเสียกำลังไฟฟ้าและจำกัดกระแสไฟฟ้าที่สามารถรองรับได้

การใช้ทรานซิสเตอร์ NPN เป็นไดรเวอร์ร่วมกับ BJT ชนิด PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel เป็นวิธีที่พบได้ทั่วไปเมื่อแรงดันไฟฟ้าของโหลดสูงกว่าแรงดันไฟฟ้าของสัญญาณขับ หากไม่มีวงจรขับ ทรานซิสเตอร์อาจไม่สามารถปิดการทำงานได้อย่างถูกต้องในบางรูปแบบของวงจร โดยวงจรขับจะช่วยปรับระดับแรงดันไฟฟ้าที่ใช้ควบคุมทรานซิสเตอร์ให้เหมาะสม เช่น ในวงจร High-side ที่ใช้ทรานซิสเตอร์ PNP หรือ MOSFET ชนิด P-Channel ทรานซิสเตอร์ NPN สามารถใช้ดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตลงสู่กราวด์เพื่อเปิดทรานซิสเตอร์ได้ เมื่อปิดวงจรขับ ตัวต้านทาน Pull-up จะดึงแรงดันที่ขาเบสหรือเกตให้กลับไปใกล้เคียงกับแรงดันที่ขา Emitter หรือ Source ทำให้แรงดัน VBE หรือ VGS เข้าใกล้ศูนย์และปิดทรานซิสเตอร์ ตัวอย่างหนึ่งคือบทความสอนการใช้ PWM a PC fan ซึ่งแสดงให้เห็นการใช้ Arduino ควบคุมพัดลม 12 โวลต์ผ่านทรานซิสเตอร์ PNP

ทำไมจึงต้องใช้ทรานซิสเตอร์แบบ High-side?

สำหรับทรานซิสเตอร์ทั้งชนิด BJT และ MOSFET โดยทั่วไปทรานซิสเตอร์ชนิด P-Type จะมีความต้านทานสูงกว่า (หรือรองรับกระแสไฟฟ้าได้น้อยกว่า) ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ด้วยเหตุนี้ บางคนจึงอาจสรุปว่าควรใช้ทรานซิสเตอร์ชนิด N-Type ในการจัดวงจรแบบ Low-side เสมอ

อย่างไรก็ตาม ลองพิจารณาการทำงานของวงจรทั้งสองประเภทให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น สวิตช์แบบ Low-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับกราวด์ ในขณะที่สวิตช์แบบ High-side ทำหน้าที่ตัดต่อการเชื่อมต่อกับแหล่งจ่ายแรงดันไฟฟ้า โดยทั่วไป การคงการเชื่อมต่อกราวด์ไว้ตลอดเวลาและใช้การตัดต่อที่แหล่งจ่ายไฟแทนจะช่วยรักษาระดับกราวด์อ้างอิงของอุปกรณ์ได้ดีกว่า เหตุผลประการหนึ่งคือ แม้ว่าทรานซิสเตอร์จะเปิดทำงานอย่างเต็มที่แล้ว แต่ก็ยังคงมีแรงดันตกคร่อมอยู่เล็กน้อย หากใช้สวิตช์แบบ Low-side แรงดันตกคร่อมนี้อาจทำให้จุดกราวด์ของโหลดมีระดับแรงดันสูงกว่ากราวด์ของระบบเล็กน้อย ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อวงจรที่ต้องการกราวด์อ้างอิงร่วมกัน เช่น วงจรไมโครคอนโทรลเลอร์ ดังนั้น การใช้สวิตช์แบบ High-side จึงเหมาะสมกว่าในกรณีที่ต้องการคงการเชื่อมต่อกราวด์ของโหลดไว้กับกราวด์ของระบบตลอดเวลา

ตามหลักการง่าย ๆ หากคุณต้องการเพียงแค่เปิดและปิดอุปกรณ์ สวิตช์แบบ Low-side ก็เป็นทางเลือกที่เรียบง่ายและเหมาะสม อย่างไรก็ตาม หากคุณต้องการจ่ายไฟให้กับวงจรทั้งวงจรหรืออุปกรณ์ที่ต้องการคงกราวด์อ้างอิงร่วมกับระบบ คุณควรพิจารณาเลือกใช้สวิตช์แบบ High-side

นอกจากนี้ ยังมีอุปกรณ์สำเร็จรูปที่เรียกว่า "Load Switches" ซึ่งเป็น IC ที่รวมทรานซิสเตอร์ MOSFET และวงจรควบคุมไว้ภายใน โดยอาจใช้ MOSFET ชนิด P-Channel หรือ N-Channel ขึ้นอยู่กับการออกแบบของอุปกรณ์ จึงช่วยลดความจำเป็นในการใช้วงจรขับภายนอกเพิ่มเติม

Related articles